Án lệ số 02/2016/AL được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 06 tháng 4 năm 2016 và được công bố theo Quyết định
Án lệ số 02/2016/AL được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 06 tháng 4 năm 2016 và được công bố theo Quyết định 220/QĐ-CA của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao. Đây là một trong những án lệ quan trọng nhằm giải quyết các tranh chấp liên quan đến việc nhờ người đứng tên hộ quyền sử dụng đất đối với người Việt Nam định cư ở nước ngoài.
Nguồn án lệ: Quyết định giám đốc thẩm số 27/2010/DS-GĐT ngày 08/7/2010 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về vụ án “Tranh chấp đòi lại tài sản” tại tỉnh Sóc Trăng giữa nguyên đơn là bà Nguyễn Thị Thảnh và bị đơn là ông Nguyễn Văn Tám.
Khái quát nội dung: Trong trường hợp người Việt Nam định cư ở nước ngoài đã bỏ tiền để nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất và nhờ người trong nước đứng tên hộ, khi giải quyết tranh chấp, Tòa án phải xem xét và tính công sức bảo quản, giữ gìn, tôn tạo làm tăng giá trị quyền sử dụng đất cho người đứng tên hộ. Trường hợp không xác định được chính xác công sức của người đó thì cần xác định người thực chất trả tiền để nhận chuyển nhượng và người đứng tên hộ có công sức ngang nhau để chia phần giá trị chênh lệch tăng thêm so với số tiền gốc ban đầu.
Căn cứ pháp luật liên quan: Án lệ dựa trên các quy định về giao dịch dân sự vô hiệu, xác lập quyền sở hữu và nghĩa vụ hoàn trả tài sản theo Điều 137 và Điều 255 của Bộ luật Dân sự năm 2005 (tương ứng với các quy định về sở hữu và hợp đồng trong các giai đoạn pháp luật liên quan).
Yêu cầu của nguyên đơn: Bà Nguyễn Thị Thảnh (nguyên đơn) là người Việt Nam định cư tại Hà Lan. Vào ngày 10/8/1993, bà nhận chuyển nhượng diện tích 7.595,7m2 đất ruộng tại Phường 7, thị xã Sóc Trăng từ vợ chồng ông Hêng Tính và bà Lý Thị Sà Quênh với giá 21,99 chỉ vàng. Do điều kiện là người định cư ở nước ngoài, bà Thảnh nhờ em ruột là ông Nguyễn Văn Tám đứng tên trên giấy tờ sang nhượng. Tuy nhiên, năm 2004, không được sự đồng ý của bà, ông Tám đã chuyển nhượng toàn bộ diện tích đất này cho Công ty TNHH Minh Châu với giá 1.260.000.000 đồng. Bà Thảnh khởi kiện yêu cầu ông Tám phải hoàn trả số tiền thu được từ việc bán đất.
Lập luận của bị đơn: Ông Nguyễn Văn Tám (bị đơn) cho rằng diện tích đất trên do vợ chồng ông bỏ tiền và vàng để mua lại, không phải của bà Thảnh. Ông khẳng định các văn bản chuyển nhượng có xác nhận của UBND xã An Hiệp và đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất vào năm 1994. Đồng thời, ông bác bỏ tính pháp lý của "Tờ sang nhượng đất ruộng" mà bà Thảnh cung cấp dựa trên kết luận giám định chữ ký.
Ý kiến người liên quan: Bà Nguyễn Thị Yêm (vợ ông Tám) và chủ cũ của mảnh đất (vợ chồng ông Hêng Tính) đều xác nhận việc bà Thảnh là người trực tiếp giao dịch và trả tiền vàng, đồng thời thừa nhận việc ông Tám đứng tên hộ cho bà Thảnh.
Tại Bản án dân sự sơ thẩm số 02/2006/DS-ST, Tòa án nhân dân tỉnh Sóc Trăng chấp nhận một phần yêu cầu của bà Thảnh, buộc vợ chồng ông Tám phải hoàn trả cho bà 630.000.000 đồng.
Tuy nhiên, tại Bản án phúc thẩm số 334/2006/DS-PT, Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại TP. Hồ Chí Minh đã sửa bản án sơ thẩm với nội dung:
Sau đó, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đã kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm đối với bản án phúc thẩm nêu trên. Theo nhận định tại Quyết định số 449/2009/KN-DS, việc Tòa án cấp phúc thẩm buộc nộp tiền chênh lệch vào ngân sách Nhà nước là không có căn cứ pháp luật tại thời điểm đó. Việc xác định quyền lợi giữa người trả tiền và người đứng tên hộ cần phải dựa trên công sức đóng góp để chia phần giá trị tăng thêm, thay vì tịch thu sung công quỹ.
Vụ án này cũng đặt ra những vấn đề phức tạp về việc chứng minh giao dịch dân sự khi đã trả tiền mua đất nhưng bị lật lọng vì không có văn bản mua bán, đặc biệt là trong các quan hệ nhờ đứng tên hộ giữa người Việt Nam định cư ở nước ngoài và người trong nước. Việc áp dụng án lệ này giúp đảm bảo sự công bằng, xem xét thỏa đáng công sức của các bên nhằm tránh việc trục lợi từ tài sản được giao phó.
Các quy định về quyền sở hữu và chuyển nhượng tài sản luôn là trọng tâm trong các tranh chấp dân sự. Người dân cần lưu ý các chính sách pháp luật nổi bật để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình khi thực hiện các giao dịch liên quan đến đất đai và tài sản có giá trị lớn.
