Án lệ số 24/2018/AL về di sản thừa kế chuyển thành tài sản thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng hợp pháp của cá nhân, án lệ về thừa kế
Án lệ số 24/2018/AL về việc di sản thừa kế chuyển thành tài sản thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng hợp pháp của cá nhân là một văn bản pháp lý quan trọng. Án lệ này được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 17 tháng 10 năm 2018 và được công bố theo Quyết trình số 269/QĐ-CA ngày 06 tháng 11 năm 2018 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao.
Án lệ này giải quyết các tranh chấp phát sinh khi tài sản vốn là di sản thừa kế đã được các đồng thừa kế thực hiện việc phân chia và xác lập quyền sở hữu riêng biệt.
Vụ việc xoay quanh khối tài sản là nhà và đất, vốn là tài sản chung của vợ chồng. Khi một người trong cặp vợ chồng qua đời trước, những người thừa kế còn lại cùng với các đồng thừa kế của người đã mất đã tiến hành thỏa thuận phân chia nhà, đất này. Quá trình thỏa thuận được thực hiện trên tinh thần tự nguyện, không vi phạm quyền lợi hợp pháp của bất kỳ bên liên quan nào. Việc phân chia đã được các bên thực hiện trên thực tế và các biến động về diện tích, ranh giới cũng đã được điều chỉnh tương ứng trên sổ sách, giấy tờ đất đai. Tuy nhiên, sau khi người vợ/chồng còn lại qua đời, tranh chấp mới phát sinh giữa các bên.
Trong trường hợp tài sản đã được phân chia theo thỏa thuận và đã hoàn tất việc xác lập quyền sở hữu, quyền sử dụng hợp pháp cho từng cá nhân, thì khối tài sản đó không còn là di sản thừa kế để phân chia theo nguyên tắc thừa kế nữa. Các bên liên quan nếu có tranh chấp về việc chiếm giữ trái phép sẽ phải thực hiện quyền khởi kiện đòi lại tài sản đang bị người khác chiếm hữu, sử dụng bất hợp pháp, chứ không thể yêu cầu Tòa án giải quyết theo thủ tục chia di sản thừa kế. Điều này giúp phân biệt rõ giữa việc phân chia di sản thừa kế và khai nhận di sản thừa kế khi tài sản đã được định hình quyền sở hữu.
Án lệ này dựa trên việc áp dụng các quy định về quyền sở hữu và thừa kế tại thời điểm xảy ra vụ việc, cụ thể là:
Vụ án được trích xuất từ Quyết định giám đốc thẩm số 2 phức tạp tại Hà Nội, liên quan đến tranh chấp quyền sử dụng đất giữa các chị em trong gia đình (nguyên đơn) và ông Phạm Văn H3 (bị đơn).
Tài sản tranh chấp là diện tích đất tại thị trấn Q, tỉnh Hà Tây (nay thuộc Hà Nội). Theo nguyên đơn, vào năm 1991, cụ V (mẹ các nguyên đơn) đã đứng ra chia mảnh đất cho bảy người con. Trong đó, ba người con gái được chia chung một phần diện tích khoảng 44,4m2. Do các bà đang ở miền Nam, ông H3 là người trực tiếp trông nom phần đất này cùng với phần đất của chính ông.
Tuy nhiên, đến năm 2004, khi các nguyên đơn có nhu cầu xây dựng nhà ở, ông H3 đã không thừa nhận quyền sử dụng đất của các bà và cho rằng mình đã chia phần đất này cho con của mình. Điều này dẫn đến việc các nguyên đơn thực hiện thủ tục khai nhận di sản thừa kế hoặc khởi kiện đòi lại đất.
Vụ án trải qua nhiều cấp xét xử sơ thẩm và phúc thẩm với các quyết định hủy án để giải quyết lại, cho thấy tính chất phức tạp về chứng cứ trong việc xác định di sản đã được phân chia hay chưa. Việc nghiên cứu tóm tắt bản án về tranh chấp thừa kế tương tự sẽ giúp làm rõ cách Tòa án xác định thời điểm tài sản chuyển hóa từ di sản thành tài sản riêng của cá nhân.
Qua Án lệ 24/2018/AL, các bên cần lưu ý: Khi thực hiện việc phân chia tài sản chung hoặc di sản, cần hoàn tất các thủ tục đăng ký biến động đất đai để tránh các tranh chấp về quyền sở hữu sau này khi có sự kiện pháp lý mới phát sinh.
