Tài sản của doanh nghiệp

Khái quát về tài sản của doanh nghiệp

Trong hoạt động kinh doanh, việc xác định rõ ràng các thành phần cấu thành nên tài sản là yếu tố then chốt để quản lý nguồn lực và thực hiện các giao dịch dân sự. Theo quy định của pháp luật dân sự, tài sản của doanh nghiệp không chỉ bao gồm những vật thể hữu hình có thể cầm nắm được mà còn bao gồm cả các quyền tài sản vô hình có giá trị kinh tế. Việc hiểu đúng bản chất của từng loại tài sản sẽ giúp doanh nghiệp thực hiện tốt công tác quản lý tài sản cố định trong doanh nghiệp cũng như đảm bảo quyền lợi khi phát sinh các tranh chấp hoặc giao dịch chuyển nhượng.

Phân loại tài sản hữu hình của doanh nghiệp

Tài sản hữu hình (vật) là những thực thể tồn tại dưới dạng vật chất. Một vật chỉ được coi là tài sản nếu nó có khả năng chiếm hữu, có giá trị và trở thành đối tượng của các giao dịch dân sự. Dựa trên các quy định từ Điều 109 đến Điều 114 Bộ luật Dân sự 2015, tài sản hữu hình được phân loại theo các tiêu chí sau:

Hoa lợi và lợi tức

• Hoa lợi: Là sản vật tự nhiên mà tài sản mang lại (ví dụ: nông sản thu hoạch từ đất đai thuộc sở hữu của doanh nghiệp).
• Lợi tức: Là khoản lợi thu được từ việc khai thác tài sản (ví dụ: tiền lãi từ tiền gửi ngân hàng hoặc tiền cho thuê nhà xưởng).

Vật chính và vật phụ

• Vật chính: Là vật có khả năng tồn tại độc lập và có thể khai thác công dụng theo tính năng vốn có.
• Vật phụ: Là vật phục vụ cho việc khai thác công dụng của vật chính, có thể tách rời nhưng thường đi kèm với vật chính. Khi thực hiện nghĩa vụ chuyển giao vật chính, bên có nghĩa vụ phải chuyển giao cả vật phụ, trừ khi các bên có thỏa dụng khác.

Vật chia được và vật không chia được

• Vật chia được: Là loại vật mà sau khi phân chia, nó vẫn giữ nguyên tính chất và tính năng sử dụng ban đầu.
• Vật không chia được: Là loại vật mà nếu bị phân chia sẽ làm mất đi đặc tính hoặc công dụng ban đầu. Trong trường hợp cần phân chia vật không chia được, các bên phải thực hiện phương thức trị giá thành tiền để chia.

Vật tiêu hao và vật không tiêu hao

• Vật tiêu hao: Là vật mà sau một lần sử dụng sẽ mất đi hoặc thay đổi hoàn toàn hình dáng, tính chất (ví dụ: nhiên liệu, nguyên vật liệu sản xuất). Do đặc điểm này, vật tiêu hao không thể là đối trưởng của hợp đồng cho thuê hoặc hợp đồng cho mượn.
• Vật không tiêu hao: Là loại vật có thể sử dụng nhiều lần mà vẫn giữ được các đặc tính cơ bản (ví dụ: máy móc, thiết bị văn phòng).

Vật cùng loại và vật đặc định

• Vật cùng loại: Là những vật có chung hình dáng, chất lượng và có thể xác định bằng đơn vị đo lường, cho phép thay thế lẫn nhau trong giao dịch.
• Vật đặc định: Là vật được phân biệt với các vật khác dựa trên các đặc điểm riêng biệt như ký hiệu, màu sắc, chất liệu hoặc vị trí cụ thể. Khi thực hiện nghĩa vụ chuyển giao vật đặc định, bên có nghĩa vụ phải giao đúng chính xác vật đó.

Vật đồng bộ

Vật đồng bộ là tập hợp các phần hoặc bộ phận liên kết chặt chẽ với nhau để tạo thành một chỉnh thể thống nhất. Nếu thiếu một bộ phận hoặc bộ phận không đúng quy cách, giá trị sử dụng của toàn bộ vật sẽ bị giảm sút. Khi thực hiện nghĩa lập chuyển giao vật đồng bộ, phải bàn giao toàn bộ các bộ phận cấu thành, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

Quyền tài sản (Tài sản vô hình) trong doanh nghiệp

Khác với tài sản hữu hình, tài sản vô hình là những giá trị không tồn tại dưới dạng vật chất vật lý, không thể cầm nắm nhưng lại đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong tài sản trí tuệ trong doanh nghiệp. Về bản chất, tài sản vô hình chính là các quyền tài sản.

Khái niệm Quyền tài sản

Theo Điều 181 Bộ luật Dân sự 2015, quyền tài sản được xác định dựa trên hai yếu tố bắt buộc: (i) Quyền đó phải trị giá được bằng tiền và (ii) Có thể chuyển giao được trong các giao dịch dân sự. Quyền tài sản có thể phát sinh từ một tài sản hữu hình (vật quyền) hoặc từ các quan hệ pháp lý khác (trái quyền).

Quyền đối vật (Vật quyền)

Vật quyền là quyền cho phép chủ thể được hưởng các quyền năng trực tiếp và ngay lập tức đối với một vật mà không cần thông qua vai trò của người thứ ba. Quyền này bao gồm hai thành phần chính:

• Chủ thể và vật: Ví dụ, doanh nghiệp sở hữu một phương tiện vận tải thì doanh nghiệp là chủ thể và phương tiện đó là đối tượng của quyền. Chủ sở hữu có quyền tác động trực tiếp lên vật như bán, cho mượn hoặc định đoạt theo pháp luật.
• Tính chất của vật quyền: Cho phép chủ thể thực hiện quyền năng đối với vật bất kể vật đó đang do ai nắm giữ. Người đang chiếm hữu tài sản (dù với tư cách nào) đều phải tôn trọng quyền sở hữu của chủ sở hữu và có nghĩa vụ giao lại tài sản khi có yêu cầu hợp pháp. Cho phép chủ thể ưu tiên thực hiện quyền nhằm thỏa mãn lợi ích trước các bên khác. Ví dụ, một chủ nợ nhận thế chấp có quyền được ưu tiên thu hồi nợ từ việc bán tài sản thế chấp trước các chủ nợ không có bảo đảm.

Việc hoàn thiện chế định vật quyền và quyền tài sản là cơ sở quan trọng để xây dựng hệ thống pháp luật về bất động sản, chế độ bảo đảm thực hiện nghĩa vụ và thúc đẩy sự phát triển của các giao dịch dân sự, kinh tế lành mạnh.

Trong quá trình vận hành, việc xác định chính xác loại hình tài sản sẽ giúp doanh nghiệp chủ động trong việc năng lực tài chính của doanh nghiệp được hiểu như thế nào cũng như thực hiện các thủ tục pháp lý về chuyển nhượng hoặc xử lý tài sản khi có biến động về cơ cấu sở hữu.