Bà nội tôi mất cách đây 2 năm, không để lại di chúc (ông nội cũng đã qua đời trước bà nội lâu rồi). Bà nội có 4 người con (02 trai, 02 gái, trong đó bố tôi là con cả). Bà để lại mảnh đất và ngôi...
(bà nội cho cô Út tôi mượn để làm ăn nhưng cô Út tôi vẫn chưa trả). Chú T là em trai sát với bố đã chết (chú có 1 vợ và 4 đứa con). Tôi muốn hỏi: Tài sản được coi là di sản thừa kế của bà nội tôi gồm những gì? Cách phân chia tài sản đó như thế nào?
Trả lời:
- Điều 612 Bộ luật dân sự năm 2015 quy định di sản “Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác”.
- Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về trách nhiệm trả nợ của bên vay như sau:
"Điều 466. Nghĩa vụ trả nợ của bên vay
1. Bên vay tài sản là tiền thì phải trả đủ tiền khi đến hạn; nếu tài sản là vật thì phải trả vật cùng loại đúng số lượng, chất lượng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
2. Trường hợp bên vay không thể trả vật thì có thể trả bằng tiền theo trị giá của vật đã vay tại địa điểm và thời điểm trả nợ, nếu được bên cho vay đồng ý.
3. Địa điểm trả nợ là nơi cư trú hoặc nơi đặt trụ sở của bên cho vay, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
4. Trường hợp vay không có lãi mà khi đến hạn bên vay không trả nợ hoặc trả không đầy đủ thì bên cho vay có quyền yêu cầu trả tiền lãi với mức lãi suất theo quy định tại khoản 2 Điều 468 của Bộ luật này trên số tiền chậm trả tương ứng với thời gian chậm trả, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác.
5. Trường hợp vay có lãi mà khi đến hạn bên vay không trả hoặc trả không đầy đủ thì bên vay phải trả lãi như sau:
a) Lãi trên nợ gốc theo lãi suất thỏa thuận trong hợp đồng tương ứng với thời hạn vay mà đến hạn chưa trả; trường hợp chậm trả thì còn phải trả lãi theo mức lãi suất quy định tại khoản 2 Điều 468 của Bộ luật này;
b) Lãi trên nợ gốc quá hạn chưa trả bằng 150% lãi suất vay theo hợp đồng tương ứng với thời gian chậm trả, trừ trường hợp có thỏa thuận khác."
- Điều 649 Bộ Luật Dân sự 2015 quy định thừa kế theo pháp luật như sau: “Thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định”.
- Khoản 1 Điều 650 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong trường hợp sau đây:
“a) Không có di chúc;
b) Di chúc không hợp pháp;
c) Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;
d) Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản”.
- Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định:
“1. Những người thừa kế theo pháp luật được quy định theo thứ tự sau đây:
a) Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết;
b) Hàng thừa kế thứ hai gồm: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại;
c) Hàng thừa kế thứ ba gồm: cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.
2. Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.
3. Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế, nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.”
Điều 652 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định thừa kế thế vị: “Trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống; nếu cháu cũng chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống”.
Như vậy, di sản của bà nội bạn gồm (Quyền sử dụng đất và nhà xây dựng trên đất đó; Hai cây vàng mà bà bạn đã cho cô Út vay). Vì 4 cây vàng này là do bà bạn cho cô Út vay chứ không phải là tặng cho nên theo pháp luật dân sự về hợp đồng dân sự thì bên vay có nghĩa vụ trả nợ số vàng đã vay (Điều 474 Bộ luật Dân sự).
- Về chia di sản thừa kế, trước hết là phải xác định người thừa kế. Vì bà không để lại di chúc nên di sản được chia theo pháp luật, những người hưởng di sản theo quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Đối chiếu với quy định nêu trên và với thông tin bạn cung cấp (bà có 04 người con nhưng một người đã chết) thì những người thừa kế theo pháp luật của bà bạn gồm:
(1) Ba người con còn sống.
(2) Về một người con (chú T) đã chết thì cần xác định như sau:
+. Trường hợp chú T chết trước bà: Quyền thừa kế sẽ xác định theo Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015 về thừa kế thế vị: Trong trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống; nếu cháu cũng chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống. Như vậy, bốn người con của chú T sẽ được hưởng thừa kế thế vị đối với phần di sản mà chú T được hưởng nếu còn sống.
+. Trường hợp chú T chết sau bà: Như vậy, tại thời điểm mở thừa kế (thời điểm bà nội chết) thì chú T đã có quyền hưởng di sản thừa kế do bà bạn để lại (vì lúc đó chú vẫn còn sống). Nhưng do khi chú còn sống, các thừa kế vẫn chưa tiến hành khai nhận di sản thừa kế của bà nội, và nay chú đã chết thì phần di sản mà chú được hưởng sẽ được chia cho các thừa kế của chú. Các thừa kế có thể được xác định theo di chúc (nếu chú để lại di chúc) hoặc những người thừa kế theo pháp luật tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 như nêu trên (bao gồm: vợ và bốn con, và người thừa kế khác nếu có).
- Việc phân chia di sản thừa kế như sau: Nếu các đồng thừa kế nêu trên không có thỏa thuận nào khác thì những người thừa kế sẽ được hưởng phần di sản bằng nhau (Khoản 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự). Di sản của bà nội bạn sẽ được chia thành 04 (bốn) phần bằng nhau và chia cho:
+. 03 (ba) người con, mỗi người được hưởng 1/4 di sản.
+. 1/4 còn lại thuộc về chú T sẽ được xác định như sau: Nếu chú T chết trước bà: (Bốn người con của chú T sẽ được hưởng chung 1/4 di sản đó); Nếu chú T chết sau bà: Những người thừa kế theo di chúc của chú T hoặc những người thừa kế theo pháp luật (bao gồm: vợ và bốn con, và người thừa kế khác nếu có) sẽ được hưởng chung 1/4 di sản đó.
Như Quỳnh
Đỗ Như Quỳnh
